Men say của… rừng

Những ngày cuối tháng 4, chúng tôi tìm về nhà già làng Ðiểu Ðực, ấp Bàu Trâm (xã Bàu Trâm, TX. Long Khánh) để cùng tham gia vào lễ hội Sayangva (lễ hội cúng lúa mới) của đồng bào Chơ Ro. Tại đây, chúng tôi được tham gia vào các hoạt động: nướng cơm lam, nấu canh bồi…; đặc biệt là tìm hiểu về tục uống rượu cần và cách làm rượu cần cho các lễ hội của bà con.​

Gìn giữ chất men truyền thống

Sau nghi lễ cúng thần linh, chúng tôi ngồi với già làng Ðiểu Ðực trong cuộc vui của lễ hội. Già mời chúng tôi rượu cần. Vừa đưa cần lên miệng, uống một ngụm rượu, chúng tôi giật mình bởi cái vỗ vai kèm theo lời giới thiệu của già: “Rượu cần là một thức uống thiêng liêng của người Chơ Ro. Rượu cần thì ở đâu cũng có, nhưng rượu cần của đồng bào dân tộc thì độc đáo lắm”… Vị ngọt thơm của thứ chất lỏng đầy mê hoặc ấy bắt đầu tan nhanh vào đầu lưỡi rồi ngấm dần cả cơ thể. “Ngon lắm ạ!”, chúng tôi đưa mắt về phía già Ðiểu Ðực mỉm cười nhận xét.

Đồng bào Chơ Ro ấp Bàu Trâm, TX. Long Khánh giao lưu, uống rượu cần trong lễ hội Sayangva.

Già làng Ðiểu Ðực bảo rằng, trong tâm linh của người Chơ Ro, rượu cần được ví như một nhân chứng và là phương tiện truyền lời của bà con tới thần linh. Vì vậy, mỗi khi cúng thần linh phải có rượu cần thì lời cầu nguyện mới linh nghiệm. Các thế hệ người Chơ Ro lớn lên cứ theo nhau vào rừng hái lá, ủ men, tạo nên những ché rượu cần quý, phục vụ trong các lễ, Tết như: lễ mừng lúa mới hay trong đám cưới, đám hỏi… “Ðể làm rượu cần, phải chọn những nguyên liệu tốt nhất và cách thức chế biến rất tỉ mỉ. Tuy các loại gạo, nếp, bắp...đều làm được rượu, nhưng rượu cần của người Chơ Ro có bí quyết riêng. Chính lúa rẫy và “men rừng” (từ một số loại lá, vỏ, rễ cây rừng) đã tạo ra mùi hương đặc trưng”, già Ðiểu Ðực nói.

Là người thường xuyên ủ những ché rượu cần ngon, mang đặc trưng của đồng bào Chơ Ro, chị Thổ Thị Phượng cho biết, rượu cần là nét văn hóa truyền thống của đồng bào nên chị luôn lưu giữ cách làm rượu theo đúng quy cũ mà ông bà để lại: “Sau khi chuẩn bị được “men rừng”, đem gạo nếp nấu thành xôi, để nguội, trộn với men rồi ủ khoảng độ vài ba ngày cho dậy mùi thơm. Sau đó, lót một lớp lá (thường dùng lá chuối khô) ở đáy ché rồi cho cơm vào, đổ thêm một lớp trấu lên trên, tiếp tục phủ lên một lớp lá, buộc kín miệng và đem đi ủ. Khoảng hai tháng sau là rượu chín, nhưng để càng lâu (từ 3 đến 5 tháng) thì rượu càng thơm ngon, nước rượu càng ngọt, nồng chứ không bị chua hay đắng”.

Cũng bởi hương vị đặc trưng của núi rừng trong ché rượu cần đã làm cho không biết bao nhiêu du khách đến nơi đây không thể quên. Tất cả hương vị, từ vị đắng, vị ngọt, vị cay của cây rừng được hòa quyện với nhau… như một thể thống nhất, thể hiện tính đoàn kết, nét văn hóa truyền thống cần được phát huy. Ðể lúc thưởng thức, thêm chút nước lọc vào trong ché thì bao nhiêu hương vị ấy bỗng hiển hiện trong cần cổ. Hút cần rượu ngậm trong cổ họng, ta có cảm giác như ngậm cả “hương rừng” ngây ngất, lâng lâng. Dẫu say, nhưng vẫn muốn được uống thêm, vui mãi.

Rượu cần ai uống, ai say…

Những câu chuyện của chúng tôi về rượu cần, về đời sống và cả những ước vọng của bà con Chơ Ro cứ thế tiếp nối nhau bên những ché rượu ấm tình… Theo già Thổ Thân (người uy tín đồng bào Chơ Ro xã Bàu Trâm) hầu như gia đình người Chơ Ro nào ở xã Bàu Trâm cũng biết làm rượu cần. Tuy nhiên, rượu ngon hay không là tùy ở tay người ủ. Bởi lẽ, quy trình làm rượu cần xưa nay vẫn chỉ có duy nhất một công thức nhưng mỗi người làm ra lại mang một hương vị khác nhau.

Già Thổ Thân cũng không ngần ngại bảo rằng, bây giờ đời sống đã hiện đại, chỉ trong các dịp lễ, Tết thì mới có rượu cần. Bằng không, “ly bia” đã trở nên không thể thiếu trong mỗi cuộc vui. Nói thế không phải để trách cứ mà để hiểu rằng văn hóa uống rượu cần trong đồng bào đã dần ít đi và chỉ bắt gặp trong các dịp lễ truyền thống, hoặc có khách quý đến thăm nhà. Chỉ khi đó người dân và du khách mới thỏa sức đắm chìm theo hương vị của núi rừng.

Ai đó từng nói, rượu cần là một sản phẩm văn hóa đầy sức hấp dẫn lạ kỳ của đồng bào các dân tộc, đặc biệt là rượu cần của dân tộc Chơ Ro. Rượu cần không uống bằng ly, bằng chén mà bằng những cần trúc nhỏ, cong vút được cắm vào ché đã chêm nước. Uống rượu cần chính là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng bởi, những lúc quây quần bên ché rượu, bếp lửa hồng, già trẻ, gái trai vui trong điệu múa, tiếng cồng chiêng cùng hát cho nhau nghe những bài ca chứa chan ân tình… mọi người xích lại gần nhau hơn, thương yêu, đùm bọc nhau hơn.

Nhiều lần đi về vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, qua các con đường dẫn vào bản làng heo hút, ánh mắt trong veo, mái tóc đen láy hay nét e thẹn, ngại ngùng của những đứa trẻ nơi ấy khi gặp người lạ khiến chúng tôi vương vấn. Và còn vương vấn hơn khi được cùng bà con tham gia lễ hội, thưởng thức hương vị độc đáo của ẩm thực truyền thống rượu cần, cơm lam. Với những ai chưa có dịp đến đây, giữa tháng 5 này sẽ có cơ hội gặp gỡ, giao lưu với đồng bào dân tộc trong ngày hội Văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Ðồng Nai năm 2018. Ngày hội sẽ góp phần lưu giữ lại những gì thuộc về “phía đại ngàn”…

My Ny