Kiên quyết loại bỏ khỏi danh mục các dự án chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ nhất, chiều 21-4, Quốc hội thảo luận ở hội trường về kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030, kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026-2030; phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước năm 2024.

Nhận diện rõ "điểm nghẽn" trong tổ chức thực hiện đầu tư công

Tham gia phiên thảo luận, đại biểu Quốc hội Nguyễn Duy Minh (Đoàn thành phố Đà Nẵng) bày tỏ cơ bản thống nhất với các định hướng của Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030. Nhìn lại giai đoạn 2021-2025, đại biểu đánh giá đầu tư công đã đóng vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, phục hồi tăng trưởng, nhiều công trình hạ tầng chiến lược được triển khai, tạo nền tảng cho đất nước phát triển dài hạn.

Tuy nhiên, đại biểu cũng chỉ rõ những tồn tại hiện nay như: giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn hạn chế, nhiều dự án kéo dài, phải điều chỉnh nhiều lần, làm giảm hiệu quả đầu tư. Theo đại biểu, vấn đề cốt lõi không nằm ở thiếu vốn mà ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.

"Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là quy trình, thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Một dự án phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như Luật Đầu tư công, Luật Quy hoạch, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Xây dựng và Luật Đấu thầu. Các bước này chủ yếu thực hiện tuần tự, mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng chưa liên thông, dẫn đến thời gian chuẩn bị dự án kéo dài", đại biểu Nguyễn Duy Minh nhấn mạnh.

Từ thực tế đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ ưu tiên sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công trong năm 2026 theo hướng thiết lập một quy trình thống nhất, liên thông, giảm tối đa thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước một cách phù hợp.

Đồng thời, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro; đối với các dự án nhỏ, cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương đi đôi với cơ chế tăng cường kiểm tra, giám sát.

Ngoài ra, tiếp tục rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất "giữ chỗ", kéo dài nhiều năm nhưng chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Đáng chú ý, đại biểu cũng chỉ ra nghịch lý trong sử dụng tài nguyên phục vụ đầu tư công. Theo quy định, tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, nhưng khi triển khai dự án, Nhà nước lại phải mua nguyên vật liệu theo cơ chế thị trường. Quá trình này tạo ra "vòng lặp chi phí" gây bất lợi cho ngân sách, đẩy tổng mức đầu tư tăng cao, ảnh hưởng tiến độ giải ngân và hiệu quả sử dụng vốn, đồng thời gây tác động đến chi phí xây dựng của người dân.

Bên cạnh đó, công tác quy hoạch tài nguyên còn mang tính bị động, thiếu gắn kết với kế hoạch đầu tư công. Nhiều trường hợp triển khai dự án mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin cấp phép mỏ hoặc điều chỉnh quy hoạch.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh đề xuất cần có cơ chế điều tiết giá hoặc dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng; đơn giản hóa thủ tục cấp phép khai thác; thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng; hoàn thiện thể chế quản lý tài sản công nhằm bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực tài nguyên.

Siết chặt kỷ luật đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn

Vấn đề nữa được đại biểu đề cập là hiệu quả sử dụng vốn trong bối cảnh nước ta phải sử dụng cả vốn vay và vốn vay nước ngoài. Theo đại biểu, khi dự án chậm tiến độ kéo dài nhiều năm thì vốn không được đưa vào sử dụng hiệu quả, trong khi nghĩa vụ trả nợ vẫn phải phát sinh.

"Như vậy, chúng ta phải trả chi phí cho nguồn vốn nhưng chưa tạo ra giá trị tương ứng cho nền kinh tế, nếu tình trạng này còn kéo dài sẽ ảnh hưởng đến kỷ luật tài chính và dư địa phát triển trong tương lai", đại biểu đoàn Đà Nẵng nhận định.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị đối với các dự án sử dụng vốn vay cần siết chặt kỷ luật đầu tư, lựa chọn kỹ lưỡng dự án, rút ngắn thời gian để triển khai để giảm chi phí vay và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay. Tiếp nữa, cần chuyển mạnh từ tư duy giải ngân cho hết vốn sang sử dụng vốn có hiệu quả, bởi giải ngân nhanh nhưng không hiệu quả vẫn là lãng phí.

Cùng quan điểm, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cho rằng, việc phân bổ vốn phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật về đầu tư công và ngân sách nhà nước, phù hợp khả năng cân đối nguồn lực, bảo đảm an toàn nợ công. Đồng thời, việc quản lý, sử dụng vốn cần dựa trên hiệu quả kinh tế - xã hội, tính khả thi và bài học kinh nghiệm từ giai đoạn trước.

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, đại biểu kiến nghị: tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện, tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm; đổi mới căn bản công tác quản trị đầu tư công, xóa bỏ cơ chế “xin - cho”; chú trọng chất lượng hơn số lượng dự án, đề cao trách nhiệm của người quyết định chủ trương đầu tư; không chấp thuận các dự án kém hiệu quả.

Đại biểu cũng nhấn mạnh thách thức trong việc giảm hệ số ICOR xuống mức 4,5-4,8, đòi hỏi phải khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, tiến độ chậm, chất lượng tư vấn, khảo sát còn hạn chế và tỷ lệ giải ngân thấp. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế giám sát “từ sớm, từ xa”, xử lý nghiêm các vi phạm trong các khâu khảo sát, thiết kế, lập dự toán, đấu thầu; qua đó góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, khắc phục các khoảng trống pháp lý.