Sưu tầm kỷ vật thời kháng chiến

​Hơn 2.000 hiện vật kháng chiến đang được lưu giữ, bảo quản, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh gồm các vật dụng gắn liền trong chiến đấu, sản xuất của những nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Trong đó, đáng chú ý là  kỷ vật của các Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Vì các hiện vật ấy thường là kỷ vật của chồng, con (là liệt sĩ) nên mang ý nghĩa rất thiêng liêng với gia đình họ.

Ông Nguyễn Anh Đức, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ bảo tàng (Bảo tàng tỉnh) cùng các đồng nghiệp tham quan các hiện vật thời kháng chiến. Ảnh: Trúc Viên

Trong những năm qua, các di sản viên của Bảo tàng tỉnh luôn thầm lặng tìm kiếm, sưu tầm hiện vật thời kỳ kháng chiến để lưu giữ, bảo quản, trưng bày trong Bảo tàng. Các hiện vật trên là kỷ vật của các nhân chứng lịch sử, các gia đình cách mạng trong và ngoài tỉnh, thể hiện phần nào quá trình kháng chiến gian khổ của dân tộc.

Miệt mài tìm kiếm

Ông Nguyễn Anh Đức, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ bảo tàng (Bảo tàng tỉnh) đã có hơn 15 năm gắn bó với công tác sưu tầm các hiện vật thời kháng chiến. Đây là công việc đòi hỏi sự nhẫn nại, kiên trì để tìm kiếm, vận động các nhân chứng lịch sử, rồi đưa về những hiện vật mang đậm dấu ấn thời chiến.

Việc sưu tầm được nhận định là tiền đề cho việc lưu trữ, bảo quản, trưng bày... Đây là công việc đòi hỏi kiến thức sâu rộng về lịch sử, nhất là lịch sử địa phương; bất kể là sưu tầm hiện vật kháng chiến hay các lĩnh vực khác. Vì mỗi vùng đất sẽ gắn với các sự kiện, hoạt động khác nhau trong 2 cuộc kháng chiến nên mỗi vùng đất sẽ tìm được các nhóm nhân chứng, nhóm hiện vật khác nhau.

Như tại TP.Biên Hòa có nhiều cựu chiến binh, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân sinh sống nên tìm được các hiện vật gắn với quá trình chiến đấu như: quân trang quân dụng, chiến lợi phẩm thu được từ đối phương… Hoặc ở H.Nhơn Trạch có nhiều Bà mẹ Việt Nam anh hùng nên tại đây các di sản viên tìm được nhiều hiện vật gắn liền với sinh hoạt đời thường.

Để đa dạng hiện vật, không ít lần lần các di sản viên phải đi ngoài tỉnh, tìm kiếm các nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh từng sống, chiến đấu tại các vùng kháng chiến rộng lớn (nay thuộc địa giới tỉnh khác) như Chiến khu Đ, Căn cứ Rừng lá… Trong quá trình tìm kiếm, bước đầu tiên phải nắm được thông tin chính xác, độ tin cậy cao về nhân chứng, kỷ vật đang lưu giữ, thông qua Hội cựu chiến binh các cấp, ban liên lạc các đơn vị, chính quyền địa phương.

Chị Trương Thị Nguyên Hiền, di sản viên Phòng Nghiệp vụ bảo tàng (Bảo tàng tỉnh) kể lại: “Dù đã tìm được nhân chứng nhưng quá trình vận động họ hiến tặng kỷ vật là điều không dễ. Vì họ tuổi đã cao, không ít lần chúng tôi phải đi lại, tìm gặp nhiều lần do chủ nhân kỷ vật đi khám bệnh vắng nhà hoặc có nhà nhưng không nhớ đã cất kỷ vật ở đâu. Một số trường hợp các nhân chứng lịch sử đã qua đời, thân nhân không còn lưu giữ hoặc rất coi trọng hiện vật, phải thuyết phục nhiều lần họ mới hiến tặng”.

Chất chứa nhiều hồi ức

Ông Nguyễn Anh Đức kể lại, ông đã tự tìm kiếm, sưu tầm rất nhiều hiện vật là kỷ vật của Bà mẹ Việt Nam anh hùng, nhưng đáng nhớ nhất chính là chiếc vòng tay của mẹ Võ Thị Phận được sưu tầm năm 2018. Thời điểm đó, mẹ Phận đã mất từ lâu (năm 1996), chiếc vòng do thân nhân của mẹ đặt trang trọng trên bàn thờ ở xã Bảo Hòa (H.Xuân Lộc). Khi ông Đức đến, người thân của mẹ cho biết, đây là chiếc vòng do người con trai độc nhất mua tặng mẹ năm 1967, trước khi thoát ly theo cách mạng.

“Khi đó, gia đình mẹ Phận kể với tôi, tháng 1-1971, chiếc vòng trên tay mẹ bị rớt, vỡ làm đôi dù không có tác động gì khiến mẹ cảm thấy bất an và nghĩ ngay tới người con trai đang đi bộ đội. Đúng 1 tháng sau, gia đình hay tin người con trai của mẹ đã hy sinh, từ đó mẹ đặt chiếc vòng tay cùng di ảnh người con trai liệt sĩ trên bàn thờ. Nghe được câu chuyện đó, tôi rất xúc động và càng xúc động hơn khi biết đã có nhiều bảo tàng tìm tới trước đó nhưng gia đình mẹ Phận chỉ hiến tặng cho Bảo tàng tỉnh để lưu giữ” - ông Nguyễn Anh Đức cho hay.

Giống như chiếc vòng tay của mẹ Phận, Bảo tàng tỉnh đang lưu giữ nhiều hiện vật gắn bó với những câu chuyện, những khoảng thời gian đầy gian khó trong kháng chiến. Như chiếc võng dù của cố đại tá Lê Bá Ước, chiếc cặp công tác của cố đại tá Trần Công An... Đây là những hiện vật được chính tay chủ nhân, thân nhân trao cho Bảo tàng tỉnh kèm những tình cảm, gửi gắm chân thành, mong các kỷ vật được lưu giữ, bảo quản và trưng bày một cách trân trọng.

Theo Phòng Nghiệp vụ bảo tàng (Bảo tàng tỉnh), đưa được kỷ vật về tới bảo tàng (sau khi đã thực hiện các thủ tục bàn giao theo quy định), các di sản viên sẽ phải viết ra “sơ yếu lý lịch” của hiện vật như: nguồn gốc xuất xứ, công dụng, thời gian sử dụng… Trên cơ sở đó, hiện vật sẽ được hội đồng chuyên môn đánh giá trước khi đưa vào kho, chính thức trở thành một hiện vật khoa học của Bảo tàng tỉnh. Sau đó, các kỷ vật sẽ được lưu giữ theo chất liệu (gỗ, vải, giấy, kim loại…), theo chủ đề (kháng chiến) ở mỗi phòng khác nhau để đảm bảo được bảo quản trong điều kiện tốt nhất.

Trúc Viên