Kể chuyện lịch sử trên… gốm

Biên Hòa là một trong những địa phương có nghề làm gốm lâu đời và gốm Biên Hòa luôn có chỗ đứng đặc biệt, bởi vẻ đẹp riêng không thể trộn lẫn. Gốm Biên Hòa cổ truyền giờ đã có thêm nhiều lựa chọn mới với các thiết kế phong phú và đa dạng. Có được điều đó cũng bởi các thế hệ nghệ nhân gốm luôn tâm huyết giữ gìn, bảo tồn và phát triển nghề một cách sáng tạo, hòa nhập với xu thế phát triển hiện đại, như một cách để giữ gìn nghề gốm không bị mai một theo thời gian.​

Gần đây, một số họa sĩ, nghệ nhân gốm đã làm mới các sản phẩm bằng cách vận dụng óc sáng tạo qua từng nét vẽ, họa tiết đắp nổi vào tác phẩm gốm. Từ đó, chuyển tải sinh động những câu chuyện lịch sử Việt Nam nói chung và lịch sử Biên Hòa nói riêng. Dưới bàn tay tài hoa của họ, lịch sử được thu nhỏ trên các bức tranh gốm, bình gốm… độc đáo, khác biệt nhưng vẫn đượm nét truyền thống. Nhiều tác phẩm đã tạo được ấn tượng cho người dân, du khách, và đặc biệt là học sinh, sinh viên khi tìm hiểu về lịch sử của dân tộc.

Đánh thức “lịch sử”…

Theo họa sĩ Nguyễn Quang Hoàng (giảng viên Trường cao đẳng Mỹ thuật trang trí Ðồng Nai), ý tưởng đưa lịch sử vào tác phẩm gốm xuất phát từ những chuyến đi thực tế sáng tác tìm hiểu các di tích lịch sử của Ðồng Nai như: Chiến khu Ð, Mộ cự thạch Hàng Gòn, Văn miếu Trấn Biên… Tuy nhiên, do đây là đề tài khó, đòi hỏi người họa sĩ phải tìm hiểu kỹ thời gian, niên đại, lối kiến trúc, phong tục tập quán, các nhân vật lịch sử… mới có thể chuyển tải được cái “hồn” cho tác phẩm. Vậy nên số lượng tác phẩm gốm đề tài lịch sử ông thực hiện chưa nhiều.

 Nghệ nhân Hoàng Ngọc Hiến (trái) giới thiệu cặp chóe với khách đến thăm xưởng gốm.

Họa sĩ Quang Hoàng cho biết, trước khi làm tranh gốm đề tài lịch sử, ông thường phác họa tranh bột màu để nắm bắt “thần thái”, hồn cốt tác phẩm, chỉnh sửa theo đúng ý đồ rồi mới bắt tay thực hiện: “Khi đã có tranh mẫu, tôi sử dụng chất liệu gốm để phóng tác tác phẩm, sau đó chạm trực tiếp trên thân gốm. Công đoạn chấm men được xem rất quan trọng. Khâu này yêu cầu tay thợ phải linh hoạt, khéo léo lựa chọn màu men sao phù hợp, vì chỉ cần “sai một li đi một dặm” phải làm lại từ đầu như chơi”, thầy Hoàng nói.

Khác với họa sĩ Quang Hoàng đưa lịch Biên Hòa - Ðồng Nai vào tác phẩm gốm thì anh Hoàng Ngọc Hiến, người vừa được phong tặng danh hiệu nghệ nhân trong lĩnh vực điêu khắc gốm năm 2017 lại mang đến những chóe gốm miêu tả các trận đánh nổi tiếng trong lịch sử dân tộc. Tại xưởng gốm Hiến Nam của anh (xã Hóa An, TP. Biên Hòa), trong hàng ngàn tác phẩm được sắp xếp gọn gàng, chúng tôi ấn tượng cặp chóe với nhiều hoa văn đắp nổi (cao hơn 1m, thể tích hơn 200 lít) được trưng bày trang trọng tại xưởng.

Nghệ nhân Hoàng Ngọc Hiến cho biết, cặp chóe được làm dựa trên sự kiện lịch sử trận đánh Rạch Gầm - Xoài Mút diễn ra vào đêm 19 rạng 20 tháng 1 năm 1785 giữa liên quân Xiêm và quân Tây Sơn (khi đó thuộc dinh Trấn Ðịnh, xứ Ðàng Trong, nay thuộc tỉnh Tiền Giang). Cặp chóe phản ánh trận chiến với hình ảnh Nguyễn Huệ lãnh đạo quân thủy và quân bộ tấn công giặc Xiêm. Bên cạnh đó, cặp chóe còn mô phỏng hình ảnh nhân dân cùng tham gia chiến đấu, đóng góp lương thực, thực phẩm và các vật dụng để nghĩa quân chiến đấu, giành thắng lợi cuối cùng.

“Khó khăn lớn nhất trong việc tái hiện lịch sử vào gốm là phải chạm, khắc hình ảnh Nguyễn Huệ, quân và dân ta trong các trận đánh, mà tiêu biểu là trận Rạch Gầm - Xoài Mút. Hơn nữa, do kích thước lớn cho nên các chóe này thời gian làm khá dài, hơn 2 tháng mới hoàn thành. Tôi đã mang nó đi tham gia một số triển lãm, nhận được nhiều lời khen từ bạn bè và du khách tham quan”, nghệ nhân Hoàng Ngọc Hiến chia sẻ.

Với các họa sĩ, nghệ nhân, việc mang đến tác phẩm nghệ thuật chuyển tải ý nghĩa văn hóa lịch sử của quê hương, của dân tộc là niềm vui, niềm hạnh phúc trong vô số các tác phẩm có “giá trị” mà họ đã thực hiện. Ðánh thức lịch sử trong “hồn gốm” không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn, phát huy giá trị của gốm mà còn góp phần đưa lịch sử gần hơn với mọi người, nhất là đối với học sinh, sinh viên.

Hội tụ tinh hoa

Kể chuyện lịch sử trên gốm đòi hỏi người thợ phải chịu khó, chạm khắc tỉ mỉ, cầu kỳ mới ra được đường nét có hồn, sống động. Ðây cũng là điều làm nên sự khác biệt về độ tinh xảo, thần khí giữa mỗi tác phẩm sau khi ra lò. Ðiều mà những người đang theo giữ và truyền dạy nghề gốm lạc quan và có niềm tin là gốm Biên Hòa và lịch sử dân tộc không bao giờ nguôi trong tâm thức mỗi người con xứ Ðồng Nai.

Họa sĩ Nguyễn Quang Hoàng bên bức tranh gốm Chiến khu Đ.

Họa sĩ Vũ Trung Tần (TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, so với nhiều địa phương có truyền thống nghề gốm lâu đời thì ở thời điểm hiện tại, gốm Biên Hòa đang hơi chững lại. Tuy nhiên, bằng tình yêu nghề, say mê gốm, các họa sĩ, nghệ nhân như anh Ngọc Hiến đang đưa gốm theo một hướng đi mới, có sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử và mỹ thuật, để người dân và du khách có thể thấy các tích lịch sử qua tác phẩm gốm. Từ đó, họ ghi nhớ lại, khắc sâu hơn những nét đẹp văn hóa - lịch sử truyền thống của dân tộc.

Trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa Ðồng Nai, cộng đồng người Việt, người Hoa và người bản địa cùng sát cánh bên nhau, tạo ra những mối liên hệ, giao thoa giữa cái chung và riêng của nền văn hóa mỗi tộc người. Xuất phát từ truyền thống dân tộc, các họa sĩ, nghệ nhân gốm trên cơ sở kế thừa nghệ thuật truyền thống, nghệ thuật trang trí gốm Biên Hòa đã và đang dần khẳng định vị trí của mình, góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghệ thuật trang trí của đất nước.

Ly Na