Hài hòa giữa bảo tồn và phát huy di sản văn hóa

Trước thực trạng các di tích trên địa bàn tỉnh xuống cấp nghiêm trọng, thời gian qua, ngành Văn hóa đã có nhiều nỗ lực trong đầu tư, tôn tạo, bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, một số di tích xuống cấp trầm trọng và không còn hiện trạng như ban đầu. Ðiều này đặt ra vấn đề trong việc vừa cân bằng giữa bảo tồn và phát huy các giá trị vốn có của di tích, biến nó trở thành tài sản chung của cộng đồng. Bởi nếu không có những giải pháp kịp thời thì sẽ có nhiều di tích bị lãng quên và mất dần trong đời sống văn hóa của người dân.​

Bất cập trong trùng tu, tôn tạo

Theo Phó giám đốc Ban quản lý Di tích và danh thắng tỉnh Nguyễn Xuân Nam, hiện nay công tác trùng tu, tôn tạo di tích đang gặp nhiều khó khăn, nhất là việc tìm nguồn kinh phí và phải mất rất nhiều thời gian để hoàn thiện các thủ tục hành chính liên quan trước khi được phê duyệt. “Các di tích cấp tỉnh, cấp quốc gia để xin phép được trùng tu trước hết phải xem xét nguồn kinh phí (nguồn từ ngân sách hay xã hội hóa). Sau đó, phải thành lập ban giám sát, tiến hành khảo sát, họp lấy ý kiến các sở, ngành rồi sau đó hoàn thiện hồ sơ trình quá nhiều cấp. Chính vì những khó khăn như vậy nên nhiều di tích dù trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng cũng phải “chờ””, ông Nam nói.

 Sau trùng tu, tôn tạo, di tích Nhà lao Tân Hiệp trở thành địa chỉ tham quan, học tập lịch sử của học sinh, sinh viên.

Tại di tích chùa Bửu Hưng (TP. Biên Hòa), chánh điện của chùa xuống cấp nghiêm trọng, nhà chùa đã xin ý kiến của các sở, ngành liên quan trong việc tu sửa cấp thiết bằng nguồn xã hội hóa nhưng đến nay vẫn đang chờ hoàn thiện các thủ tục. Ni sư trụ trì Thích Nữ Diệu Minh cho biết: “Chúng tôi mong các cơ quan chức năng sớm tạo điều kiện hoàn thiện các thủ tục và hồ sơ để chùa được tu sửa kịp thời. Bởi nếu để kéo dài tình trạng xuống cấp như vậy thì trong mùa mưa này, chùa có thể sập bất cứ lúc nào”.

Một khó khăn khác trong việc trùng tu, tôn tạo nằm ở chỗ thống nhất mô hình quản lý đối với các di tích. Hiện nhiều di tích ở Ðồng Nai đang được quản lý bởi những đơn vị khác nhau, có di tích trực thuộc các huyện, thị xã và TP. Biên Hòa quản lý, có di tích thuộc thẩm quyền quản lý của Sở Văn hóa, thể thao và du lịch… Ðiều này đã dẫn đến công tác quản lý chung trong nhiều trường hợp còn khó khăn. Chẳng hạn, với công trình tu sửa cấp thiết di tích đình Tân Lân và hạng mục nhà khách đền thờ Nguyễn Tri Phương, hiện ngành Văn hóa đã xin được kinh phí tu sửa từ chương trình mục tiêu quốc gia (800 triệu đồng). Tuy nhiên, theo văn bản của UBND tỉnh, công trình này được giao cho UBND TP. Biên Hòa làm chủ đầu tư nên hiện đang chậm tiến độ thực hiện.

Theo Phó trưởng phòng Quản lý di sản (Sở VH-TTDL) Lương Thúy Nga, hằng năm, ngành Văn hóa đều tiến hành rà soát, lập danh sách các di tích bị xuống cấp để đề xuất kinh phí trùng tu, tôn tạo. Với nguồn ngân sách hạn hẹp nhưng phải phân bổ cho nhiều nơi nên ngành phải ưu tiên các di tích bị hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng. “Tuy nhiên, tại di tích đình Tân Lân và hạng mục nhà khách đền thờ Nguyễn Tri Phương, mặc dù đã có kinh phí song TP. Biên Hòa vẫn đang lúng túng trong triển khai thực hiện. Do đó cần nhanh chóng thành lập tổ tu sửa cấp thiết, hoàn thành công trình trước tháng 10 năm nay. Nếu chậm trễ, nguồn kinh phí từ chương trình mục tiêu quốc gia sẽ bị thu hồi”, bà Lương Thúy Nga nhấn mạnh.

Nhận diện đúng giá trị di sản

Ðồng Nai hiện có rất nhiều di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh chứa đựng nhiều giá trị văn hóa quý báu. Ðiều cần nhất lúc này vẫn là một cơ chế tạo thuận lợi cho các sở ngành, địa phương chủ động huy động nguồn lực trùng tu, tôn tạo di tích. Trong trùng tu, tôn tạo di tích ngoài việc đảm bảo nguồn kinh phí, thủ tục hồ sơ, đền bù giải tỏa… thì việc lựa chọn đơn vị thi công có chuyên môn, tay nghề cao cũng là vấn đề được quan tâm. Tùy vào từng loại di tích mà có phương án tu sửa phù hợp để không làm méo mó, biến dạng di tích.

Theo Giám đốc Sở VH-TTDL Lê Kim Bằng, hiện Ðồng Nai đang tập trung đẩy nhanh tiến độ thực hiện đầu tư xây dựng, trùng tu, tôn tạo các công trình di tích để kịp chào mừng kỷ niệm 320 năm Biên Hòa - Ðồng Nai hình thành và phát triển. Bên cạnh đó, ngành Văn hóa đã và đang chú trọng phát huy các giá trị di tích bằng cách kết nối di sản với lợi ích của cộng đồng. Ðặc biệt, kết nối di sản với phát triển du lịch, tạo ra nhiều loại hình, sản phẩm dịch vụ du lịch độc đáo như du lịch tâm linh, về nguồn… Từ đó, góp phần nâng cao hiệu quả di tích, giáo dục truyền thống cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Phát triển du lịch trong các di sản văn hóa sẽ làm sống lại bản chất sáng tạo vốn có của các di sản. Bởi vậy, không chỉ ở Ðồng Nai mà tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước, việc bảo tồn các di sản văn hóa đang gắn với câu chuyện phát triển du lịch. Việc gắn kết này vừa tạo “sinh kế” cho người dân vừa tạo nguồn lực xã hội để bảo tồn và phát triển. “Thời gian tới, ngành Văn hóa sẽ tiếp tục tuyên truyền cho người dân nhận diện đúng giá trị di sản văn hóa, tạo điều kiện cho cộng đồng được tiếp cận và thụ hưởng lợi ích tinh thần, vật chất thông qua hoạt động bảo tồn và phát huy di sản văn hóa”, Giám đốc Sở VH-TTDL Lê Kim Bằng nhấn mạnh.

Ly Na