Dấu tích văn hóa 100 năm nhà cổ họ Đào

​Hơn 100 năm nay, người dân xã Phú Hội (huyện Nhơn Trạch) và các vùng lân cận biết tới nhà cổ - từ đường họ Đào không chỉ ở vẻ bề thế của một công trình kiến trúc nghệ thuật cổ mà còn ở nét đẹp văn hóa truyền thống tiềm ẩn được kiểm chứng bởi thời gian. Sự hòa quyện giữa giá trị vật chất và tinh thần tạo cho ngôi nhà cổ nét đặc trưng, tôn thêm giá trị vốn có của nó. Đây là một trong số 401 ngôi nhà cổ tiêu biểu về kiến trúc đại diện cho nền kiến trúc nghệ thuật thế kỷ XIX, ghi dấu tiến trình hình thành và phát triển của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.

Từ dấu xưa…

Di tích nhà cổ họ Ðào tọa lạc tại ấp Phú Mỹ II, xã Phú Hội. Cuối thế kỷ XIX, gia tộc họ Ðào đã trở thành một “phú gia” của vùng đất Phú Hội. Họ nức tiếng trong vùng với những vựa lúa đầy ắp, những đồi cây ăn trái sum suê, những cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay qua bao đời khai phá. Ðó cũng là thời điểm ông Ðào Mỹ Thiền (con trai thứ 4 trong dòng tộc họ Ðào) quyết định xây cất ngôi nhà. Ý tưởng về một ngôi nhà khang trang vừa là nơi thờ tự gia tiên, nơi con cháu sum họp, vừa là nơi bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống đã ấp ủ trong nếp nghĩ của dòng tộc. Trải qua 3 năm xây dựng, ngôi nhà cổ - từ đường họ Ðào hoàn thành với tổng kinh phí, vật liệu, công thợ vào loại bậc nhất thời bấy giờ. Dân trong vùng ngưỡng vọng thành quả tạo dựng của một dòng tộc với xuất phát điểm bằng hai bàn tay trắng.

 
Học sinh, sinh viên tham quan, tìm hiểu nhà cổ họ Đào.

Cũng giống như hầu hết những ngôi nhà cổ khác ở Nhơn Trạch, về cơ bản, nhà cổ họ Ðào có những đặc điểm nhà cổ ở Nam bộ, với kiểu nhà được ưa chuộng, mang tính truyền thống, tiêu biểu là dạng nhà chữ đinh (J), một ngang - một dọc, không gian sinh hoạt được phân bổ theo bố cục truyền thống. Nhà trên là nơi thờ phụng, tiếp khách đồng thời là nơi ngủ của các thành viên nam trong gia đình.Nhà dưới là nơi nghỉ và tiếp khách thân thuộc dành riêng cho các thành viên nữ. Phần mở rộng gồm: nhà bếp - nơi nấu nướng, ăn cơm hằng ngày và kho chứa thóc gạo.

Theo thời gian, các ngôi nhà cổ ở Nhơn Trạch nói chung và nhà cổ họ Ðào nói riêng trở nên trũng thấp do cơ sở hạ tầng được nâng cấp, mở rộng. Không gian, cảnh quan nhà cổ họ Ðào đã có sự thay đổi, diện tích xung quanh nhà đã phần nào bị thu hẹp. Theo người trông coi ngôi nhà cổ hiện tại ông Ðào Mỹ Trí Nhân, năm 1990, khi được gia đình giao cho trông coi nhà, ông đã dỡ mái ngói móc tây (khoảng 1m2) ở những gian buồng nhà trên và nhà dưới  để thay thế bằng tấm ngói nhựa trắng để lấy ánh sáng, tạo vẻ thoáng đãng cho những gian buồng. Khuôn viên nhà hiện chỉ rộng khoảng 4.000m2 thay vì trên 5.000m2 như trước đây (1.000m2 đất để làm đường). Tiện thể, mặt trước ngôi nhà, ông xây tường rào bao quanh bằng lưới B40.

Đến “dấu nay” trong đời sống hiện đại

Nhìn tổng thể, ngôi nhà cổ họ Ðào nằm lạc lõng giữa những ngôi nhà hiện đại cao tầng, nhà ống, những phòng trọ chen chúc. Tuy nhiên, không vì thế mà dấu tích văn hóa ấy bị lãng quên, ngôi nhà tồn tại hơn 100 năm ấy luôn được các thế hệ con cháu họ Ðào nâng niu, gìn giữ như một thứ tài sản vô giá. Hằng năm, ngôi nhà đón tiếp rất nhiều đoàn khách trong và ngoài nước tới tham quan, học tập, nghiên cứu kiến trúc cổ của dân tộc.

Phó Chủ tịch UBND xã Phú Hội Nguyễn Vũ Anh cho biết: “Phú Hội là một trong những địa phương hiện còn gìn giữ được khá nhiều ngôi nhà cổ (khoảng 15 ngôi nhà) nhưng nổi bật trong đó là nhà cổ họ Ðào. Nơi đây vẫn còn nguyên những nét tiêu biểu với nhiều vật dụng có giá trị như bàn, tủ, sập… Thời gian qua, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn rất quan tâm đến việc gìn giữ và bảo tồn ngôi nhà. Qua đó, đã tư vấn, đóng góp ý kiến hỗ trợ chủ nhân có phương pháp thích hợp nhằm bảo tồn và gìn giữ giá trị di tích cổ này”.

Theo chia sẻ của nhiều học sinh, sinh viên để hiểu thêm văn hóa, lịch sử của địa phương, hằng năm họ đều tổ chức các buổi tham quan, sinh hoạt ngoại khóa tại các di tích trong đó có nhà cổ họ Ðào. Chị Nguyễn Thị Huyền (đoàn viên xã Phú Hội) cho biết, trong hoạt động Ðoàn của mình, chị thường theo các đoàn tham quan các di tích tại Nhơn Trạch, giới thiệu những ngô nhà cổ trên địa bàn huyện. Chị cảm thấy rất tự hào với những công trình kiến trúc đẹp mang đậm dấu ấn văn hóa Ðồng Nai. “Ðây cũng là kho tư liệu quý để tôi và các bạn trẻ tiếp cận gần hơn và hiểu hơn về nét văn hóa độc đáo của dân tộc. Qua đó gìn giữ, bảo tồn cũng như phát huy có chọn lọc những tinh hoa vào thực tiễn”, chị Huyền nói.

Có thể thấy, khi nhắc đến nét văn hóa tiêu biểu của Nhơn Trạch, người ta nghĩ ngay đến nhà cổ họ Ðào, xã Phú Hội. Bởi nhà cổ họ Ðào không chỉ đơn thuần là nơi để ở mà còn trở thành một tác phẩm tiêu biểu về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc cổ truyền. Tham quan tìm hiểu những nét văn hóa độc đáo của nhà cổ Nhơn Trạch là tìm về cội nguồn để hiểu và tự hào về lịch sử khẩn hoang lập ấp của ông cha ta.

P.V