Dấu ấn gốm Biên Hòa trên di sản văn hóa

Nghề làm gốm Biên Hòa đã có từ lâu đời. Khởi đầu, sản phẩm gốm Biên Hòa chủ yếu là các đồ sinh hoạt gia dụng như: bình, lu, ghè, khạp, chén dĩa…với các vật liệu tự nhiên, sẵn có. Dần dần, gốm Biên Hòa phát triển thêm một bước nữa với các sản phẩm gốm men, gốm trang trí, đặc biệt là tượng gốm, tranh gốm phục vụ cho xây dựng các đình chùa, miếu. Nét riêng của gốm Biên Hòa trang trí theo kiểu chạm khắc chìm phối hợp với men màu, tráng men dày, kể cả phông nền.​

Gốm Biên Hòa một thời đã góp phần làm nên nét riêng biệt, độc đáo trên các di sản văn hóa của vùng đất Biên Hòa - Ðồng Nai. Ðáng chú ý, gốm Biên Hòa xuất hiện nhiều trên các phù điêu, tranh gốm, tượng đài hay chân dung gốm…

Dấu ấn…

Theo các dấu mốc lịch sử, từ năm 1679 hai vị tướng dưới triều Minh là Dương Ðịch Ngạn và Trần Thượng Xuyên vì không “thuần phục” nhà Thanh đã xin chúa Nguyễn nhập cư vào nước Việt và định cư ở Cù lao Phố. Họ đã kết hợp với cư dân bản địa xây dựng cơ sở hạ tầng, giao thông lập đền miếu, làm ăn buôn bán. Bởi vậy, tại chùa Ông (Thất phủ cổ miếu) - ngôi chùa người Hoa đầu tiên ở miền Nam do Trần Thượng Xuyên và cộng đồng di dân tạo dựng (năm 1684) hay ngôi đình cổ Tân Lân đều có lối trang trí riêng, với quần thể tượng trên mái đình, tạo nên vẻ đẹp cho di tích.

 Nghệ thuật gốm Biên Hòa tại di tích Văn miếu Trấn Biên.

Từ năm 1698, Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh theo lệnh của chúa Nguyễn Phúc Chu đi ngược dòng Ðồng Nai đến Cù lao Phố ra sức ổn định dân tình, hoạch định cương giới xóm làng, lấy đất Nông Nại đặt làm Gia Ðịnh phủ, lập xứ Ðồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên… Sau khi Nguyễn Hữu Cảnh mất, người dân đã lập đền thờ, tạc tượng chân dung gốm Ðức ông Nguyễn Hữu Cảnh với chất liệu gốm màu cao 1,5m; bệ cao 2,30m. Tượng chân dung theo phương pháp tả thực với những áo mũ, cân đai mô tả nét suy tư của vị công thần thời kỳ khai hoang, xác lập chủ quyền vùng đất mới ở phương Nam.

Dấu ấn gốm Biên Hòa hiện nay còn lưu lại trên rất nhiều di tích. Có thể kể đến như: Văn miếu Trấn Biên - công trình khẳng định được giá trị nghệ thuật cao về nghề làm gốm Biên Hòa. Trong nhà thờ chính của Văn miếu Trấn Biên gồm mười mái với bốn mái chính và sáu mái phụ, lợp ngói âm dương xen lẫn ngói men xanh. Trên mái trang trí đề tài “Lưỡng long trân châu”, hoa lá triền chi. Ðầu nhà tam giác là hoa văn hình rồng lá. Ðây là hoa văn thường thấy trong gốm Biên Hòa. Tất cả các họa tiết, hoa văn gốm trang trí tại đây đều được lấy màu sắc chủ đạo là xanh đồng, xanh coban và men trắng ta truyền thống.

Tại di tích Nhà hội Bình Trước (phường Thanh Bình, TP. Biên Hòa), các bức tranh gốm được trang trí với các đề tài như: rồng, mây, sóng nước, hoa lá… khá độc đáo. Những bức phù điêu gốm với đề tài truyền thống xã hội Việt Nam được thực hiện công phu, sắc sảo. Màu sắc chủ yếu được sử dụng là màu xanh coban trên nền trắng. Ðường nét trong các bức tranh gốm tại đây là đường nét chìm, vừa có tác dụng trang trí, vừa để phân biệt các màu sắc trong men màu.

Nhắc đến gốm Biên Hòa trên di tích không thể không nhắc đến phù điêu gốm tại di tích Ðài Kỷ niệm (TP. Biên Hòa). Những mảng phù điêu gốm với nhiều đề tài khác nhau được trang trí đa dạng như: cuốn thư, chữ thọ, bình hồ lô, hoa cúc… Họa tiết và chủ đề trang trí trên di tích rất cân đối về bố cục, hài hòa về màu sắc. Trong Ðài Kỷ niệm cũng có sự xuất hiện chữ Hán bằng chất liệu gốm, nét chữ Hán độc đáo về tượng hình. Màu sắc chủ yếu là xanh đồng, xanh coban và trắng ngà. Sự phối màu này có một sự tương đồng trong những sản phẩm ở công trình kiến trúc của người Hoa và gốm Cây Mai. Ðó là sự tiếp biến về văn hóa.

Bảo tồn và phát huy

Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, gốm Biên Hòa vẫn tồn tại một sức sống mãnh liệt, trường tồn với thời gian qua các công trình kiến trúc, tượng đài, tượng công viên, phù điêu, tranh gốm. Các kiến trúc nghệ thuật trang trí của gốm Biên Hòa thường áp dụng một số phương án phổ biến là hoa lá và hoa lá kết hợp với động vật, dây leo… biểu trưng sự trường tồn, tiếp nối của các thế hệ. Ngoài giá trị lịch sử, đó còn là đời sống tinh thần của cộng đồng lớp người tiên phong trên vùng đất mới. Ngày nay, gốm Biên Hòa trên các di tích tạo nên điểm nhấn khác biệt khi nhắc đến vùng đất Biên Hòa - Ðồng Nai trên bản đồ nước Việt.

 Phù điêu gốm tại di tích Đài Kỷ niệm.

Ðể bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đặc biệt là các di tích mang đậm dấu ấn gốm Biên Hòa xưa, những năm gần đây, ngành Văn hóa thường xuyên trùng tu, tôn tạo di tích, kết nối di tích lịch sử, cơ sở tín ngưỡng tôn giáo, danh thắng… với phát triển du lịch. Ðây được xem là loại hình du lịch nhân văn, độc đáo, bởi lẽ, qua du lịch sẽ đẩy mạnh việc bảo tồn và giao lưu các truyền thống văn hóa - lịch sử góp phần quản lý bền vững các nguồn tài nguyên văn hoá, bảo vệ các di sản văn hoá địa phương, phục hưng những giá trị văn hoá “bản xứ”.

Bên cạnh hoạt động kết nối phát triển du lịch, ngành Văn hóa đã phối hợp với các cơ quan, đơn vị trên địa bàn tỉnh truyền thông về giá trị lịch sử văn hóa nói chung, gốm Biên Hòa nói riêng. Nhiều trường học trên địa bàn đã tổ chức các lớp ngoại khóa, cho học sinh đến trực tiếp các di tích để  tham quan, học tập và thuyết minh cho các em nghe về lịch sử, ý nghĩa của di tích, cũng như ý thức của các em trong việc bảo vệ và gìn giữ các di tích.

P.V